an idiot blog for an idiot world

Archive for the ‘book review’ Category

A place to go to

leave a comment »

[A book review from someone very close to my heart.]

Prateebha Tuladhar

Relationships come from a place of loneliness. Every individual in one’s loneliness seeks another and in that relationship is still alone. This is regardless of the type of relationship we enter. The core, layered with so many people we try to be or become in the presence of others, continues to be lonesome.

Each one of Pranaya’s characters [in City of Dreams] are lonely. That confinement to self, despite social intermingling, is probably the most beautiful thing about an individual. Because, it is who we really are. And that comes across clearly in the first story in the collection, ‘City of Dreams’, as the child Kanti starts walking into the labyrinth of Asan, testing his confidence and wearing out his mother’s patience. The story takes the reader on a journey of Kanti’s life, where it’s easy to lose the way while crossing forgotten alleyways and abandoned yards. And although, at first, it might seem like the writer doesn’t have much to say, the story leads you to a place where you meet yourself.

Pranaya’s stories evolve. So do his characters. The first draft of his story, ‘The Smoker’, which I read in 2010, read differently from the one in his newly released book, City of Dreams. There was Pranaya in the story. Pranaya, the narrator. Pranaya, the protagonist. And there was the ever-elusive Maya. Overtime, the characters seem to have matured, to have become fuller. Pranaya becomes more enunciated as the narrator. Maya becomes more believable, and therefore, even more elusive. As Pranaya the protagonist chases Maya and her presence in the story, you become a part of the pursuit. You want a denouement of some kind for the characters. But you also start tripping on how everything in the book is open-ended and surreal. And you want to become Maya —  the Maya in your lover’s poems, the Maya who is love and illusion at the same time. The Maya who is loved.

‘The Child’, another story in the collection, is a story you will want to reread. And when you do, every sentence will take on a meaning far more deeper than that revealed the first time. Seema isn’t a particularly nice person. She can be selfish, confused, hurt and is capable of hurting. And it’s these qualities that make her real and strikes a chord with the reader, making you want to embrace her. This humane treatment of Seema’s character is what we find in all of Pranaya’s stories. Like Maya. Maya seems perfect, yet flawed. And Maya in ‘Maya’ is flawed, too. She’s a prostitute trying to live her day, trying to conceal the world in her little head. There’s something perfectly beautiful about this character, with her own daily battles, little dreams, and curiosities.

With the repetitions of names and characters, the writer weaves a time warp.

The teenager Rabi in ‘Dashain’, whose sole purpose is to impress his childhood sweetheart and family friend, becomes a person of intrigue as we explore his psyche. We watch with disgust as Rabi brings the khukuri down on the neck of a bleating goat, leaving the animal helplessly half killed, severing his own possibility of clinching love. Yet, we feel a pang of suffering for this boy. And we instantly know it is empathy for his characters that makes Pranaya’s writing so easy to relate to. When the writer comes from a place of empathy, there’s always so much to observe, to show and yet, never betray the characters. The way you would do with your babies.

‘Knife in the water’ isn’t a particularly likeable story for its banal treatment. But the strength of character of ‘She’ rattles the reader. Several things about this woman resonates with women who live a life of non-existence because their entire lives are devoted to ensuring the ‘He’ has care and dignity. She herself must hope for nothing.

‘The Presence of God’, infused with the surreal, is well-scripted, moving almost like a short film. Coming from an [amateur] filmmaker, it’s not too surprising that Pranaya is able to pattern graphic details into plot so seamlessly. The details of the stranded boys and girls watching a gory ritual transpire in the middle of nowhere unravels before the readers with shot sizes and lens movements intact.

Similarly, when Anam finds himself kneeling next to a man who’s just met with an accident, the description of this near-death situation is so visceral, if you happen to be one of those people who’ve been there, you know exactly what place the writer is coming from. The same goes for ‘Our Ruin’. Every individual, who has had a school and school friends has been there. It’s one of the stories I least expected to see in the collection, probably because it happens to be a story from long ago. The story is a recollection of so many afternoons, evenings, nights, spent with childhood friends, as your relationship with them sometimes broaches blurred lines. Friendships take on new meanings. Sometimes, friends drift because you forget to nurture and earn them over the years.

“My story was about coincidence of times. A fragment of time, a slice of time, an eternity of time, it was all the same, said the story. It was about forking time—time that chooses and the overlaps that occur. Time was a labyrinth and this story was a ball of string,” says Pranaya the narrator in ‘The Smoker’ and it gets the reader thinking about how it is that stories like these entangle and ensnare, making our lives whole.

Every story in City of Dreams is a jewel for a reader like me, who also happens to be a friend. But what strikes me most of all about Pranaya’s writing is, written in its simplicity, every sentence shines in its straightforwardness and the beauty of details- “navy blue pants with crisp white shirt. He would wear one set for three days and the second set for two”. Simple writing comes from a place of honestly and understanding of life. Life is what is always changing, always evolving. Like Pranaya’s characters.

Good writing is what makes you want to not just keep reading, but to read again and again. Over a decade since the first time I read The God of Small Things, I still go back to chapters every now and then, just so that I can go to a place I like. City of Dreams has just become another of my favourite places to go to.


Written by Pranaya

March 15, 2016 at 1:06 PM

मास्क लगाएको सहर

leave a comment »

– सिपी अर्याल

काठमाडौं एक कुशल कथावाचक हो। आफ्नो पोल्टामा सधैँभरि यस्ता कथा बोकेर हिँड्छ ऊ जुन भनेर कहिल्यै सिध्दिँदैन। पात्रहरू पनि त्यस्ता हुन्छन् उसका जो यो सहरलाई स्नेह गर्छन्, र बेलाबेलामा घृणा पनि। हरेक दिनका उसका कथामा केही न केही विशेष ‘क्राफ्ट’ त हुन्छ नै। सहर आफैंमा एउटा अमूर्त पात्र हो, त्यसैले ऊ बोल्न सक्दैन न त हिँड्न नै। यो अभाव पूर्ति गर्न पनि जानेको छ उसले। जस्तै, बेलाबेला कोही सूत्रधारलाई पठाउँछ आफ्नै कथा भन्न। समयको पुरातात्त्विक अवस्थाबाटै कथा भनिदिने अनेक सूत्रधार जन्माइसकेको छ काठमाडौंले। यसपालि काठमाडौंको कथा भन्ने सूत्रधार बनेर निस्किएका छन् लेखक प्रणय राणा।

कथामा चामत्कारिकै लाग्ने त छैन, तर जसरी भनिएको छ कथा, जसरी जोडिएका छन् घटनाहरू त्यही शैली गह्रुंगो छ। कथासंग्रह ‘सिटी अफ ड्रिम्स’ मा लेखक राणा पाठकलाई ‘इन्गेज’ गराइरहने क्षमतासहित प्रस्तुत छन्। पाठकलाई च्याप्पै समाएर टसमस हुन नदिएर पढ्न बाध्य पार्ने मीठास नै किताबको बलियो पक्ष हो। प्रसंगअनुसार काठमाडौं मात्रै होइन अमेरिकाका सहर पनि आउँछन् र जान्छन्। वसन्तपुरमा रिक्सा चढ्दा फेरिने दृश्यझैँ दृश्यहरू बिस्तारै फेरिइरहन्छन्। तर, पात्रचाहिँ यहीँ वरिपरिका। कुनै बेला लाग्ला पाठकलाई उसले भोगेका युवाकालीन दिन पनि प्रणयका पात्रले भोगेका दिनझैँ छन्। यस अर्थमा, कथाले हाम्रै किशोरकालका कुरा भन्न सकेको छ।

यहीँ काठामाडौँको रैथाने जीवन र बाँकी नेपाली जीवनका विभिन्न पाटा केलाइएका छन्। प्राय: पात्रहरू युवा छन् जो प्रेम, विछोड, बेरोजगारी, अविश्वास, कुलत, यौन, लेखनी, संगीत आदिसँग गाँसिएका छन्। सामान्य सवालहरूको रोचक प्रस्तुति छ कथामा। हरेक दिन यहीँ घट्ने विविध घटना र प्रसंगलाई नै विशेष आकार दिएर कथा बुनिएको छ। पात्रहरू भरिला छन् र संवादमा छरिता सुनिन्छन्। कोही काठमाडौँमै हुर्किएका पुस्ता छन् त कोही शर्मिला (रेड कुर्ता) जस्ता पनि छन्, जो घरेलु कामदारको रूपमा पहिलोपटक काठमाडौँको कष्टकर यात्रा र अझ कष्टकर जीवन भोग्न बाध्य छन्। कथाभरि काठमाडौँलाई नायक र खलनायक दुवैका रूपमा उभ्याइएको छ।

मास्क लगाएर सहर दृश्यमा आउजाउ गर्छ। आफ्ना पूर्ववत् केही साहित्यकारले झैँ प्रणयले काठमाडौँलाई २०/२५ वर्षअघिको चस्मा लगाएर हेरेका छैनन्। न त, पात्रको प्रवृत्ति नै त्यस्तो छ। किताबमा ४६ साल अघिको काठमाडौँ मात्रै होइन वर्तमानको काठमाडौँ पनि छ। जहाँ केवल राजनीति मात्रै होइन युवा पुस्ताको अनौठो दिनचर्या छ। यस अर्थमा, परम्परागत काठमाडौँ र यहाँको जीवन भोग्नेहरूको कथा नयाँ लाग्नेछ पाठकलाई। अझ, अन्तर्राष्ट्रिय पाठकमाझ काठमाडौँको परम्पारगत धारणा परिवर्तनमा प्रणयको यो किताब एउटा योगदान पनि ठहर हुन्छ। खास नेपाली कथाहरू अन्तर्राष्ट्रिय बजारका लागि बिल्कुल नयाँ मानिन्छन्। जो राम्ररी भनिएकै छैनन्, कुशल तरिकासाथ पस्किइएकै छैनन्। त्यसको थोरै नै किन नहोस् अभाव पूर्ति गर्न यो किताबले सकेको छ।

संग्रहमा मास्क लगाएको सहरको रोचक कथा छ। पुस्तकको शीर्ष कथा ‘सिटी अफ ड्रिम्स’ ले काठमाडौँ सहरको बहुरूपको रेखाचित्र कोर्छ। काठमाडौँ घुमेर सबै देखिसकेको कान्ति जब कुनै बेला यहीँ हराएझैँ लाग्छ त्यसले यो सहरको बहुरूपी अनुहारको दृश्यचित्र खिच्छ। वास्तविकता र कल्पनाशीलता दुवैको प्रयोग गरिएको यो कथामा कान्ति सहरको यस्तो पात्र हो जो यहाँ हिँडिरहन रुचाउँछ। जति हिँड्दा पनि ऊ अघाउँदैन। मतलब छैन उसलाई मानिसहरूले खिल्ली उडाउँदै पागलको संज्ञा दिएको। स्वैरकल्पनाको प्रयोगले पाठकलाई रोमाञ्चित अल्मल्याइमा पुर्‍याउँछ यस कथामा।

यसैगरी, लेखक प्रणयले प्रणयकै बारे लेखेको कथा हो संग्रहको दोस्रो कोसेली ‘दि स्मोकर’। जहाँ स्वयं लेखक प्रणयको अटोबायोग्राफीजस्तो लाग्ने शैलीसँग मिसमास भएको पात्र छ र छ उसको झैँ रुचि भएको अर्को प्रणय। कथामा काठमाडौँको सम्झनामा मिसिन्छ अमेरिकाका सहरहरूको भोगाइ। उपकथाका रूपमा होस् या घटना वर्णनकै पक्ष, पत्यारै नलाग्ने खालका मसिना कुरालाई लेखकले यसरी जोड्छन् मानौँ उनी अत्यन्त मसिनो काम गर्ने सिद्धहस्त कालीगढ हुन्। प्रणयका पात्र मनोवैज्ञानिक रूपमा पिल्सिएका छन्। कोही लेख्ने कुरा नपाएर छटपटिएको छ, कोही स्कुले साथीसँग छुट्टिनुपर्दाको पीडामा रन्थनिएको छ भने कोहीचाहिँ आफूले रुचाएको केटीलाई प्रभाव पार्न अनेक दाउ खोज्ने लन्ठोमा छ। ‘दसैँ’ कथा एउटा १५/१६ वर्षे युवाबारे हो। जहाँ उसका परिवार तयारी गर्दै छन् खसी काट्ने। एउटा युवा छ, जो आफ्नै उमेरकी एउटी केटीलाई प्रभाव पार्नकै लागि भए पनि खसी छिनाल्न तम्सिन्छ। यसमा खुकुरी उद्याउँदै गरेको प्रसंग, खसीलाई पानी छम्किँदा त्यसले गर्ने हाउभाउको व्याख्या र मार हान्दाको दृश्यकथा निकै रोचक छन्। सामान्य ढंगमा कथा भन्न सक्नु र स्पष्ट चित्र कोर्दै कथा भन्नुमा फरक छ। प्रणयचाहिँ माहिर छन् स्पष्ट चित्रमय झलक आउने गरी कथा भन्ने कलामा।

बेला–बेला नेपालकै वासना आउने गरी कथा भन्ने राणाले नेपाली शब्दावली मिसाउनेदेखि यहाँको चाडबाड, वातावरण र पात्रको हाउभाउ ल्याइरहन्छन्। हामीबीचका यी कुरा विदेशी पाठकका लागि नौलो अवश्य हुन सक्छ भने नेपाली पाठकका लागि घरेलु स्वाद जुन पढ्दा मुसुमुसु बनाउँछ, जस्तै, ‘रेड कुर्ता’ मा शर्मिलाको कथाभन्दा प्रणय ‘उत्ताउली’ शब्द प्रयोग गर्छन्। यसै खालका केही शब्द नेपाली पाठकले रमाइलै मानेर पढ्छन् तर नेपाली फिटिक्कै नबुझ्ने विदेशी पाठकका लागि भने ‘हलुवामा बालुवा’ पक्कै होला।

‘आवर रुइन’ मा बाल्यकालीन समयसँगै बिताएका तीन युवाको कथा छ। कहिल्यै छुट्टिने कल्पना नगरेका यिनीहरूले उमेरको भर्‍याङ चढ्न थाल्दा सिक्दै जान्छन्– जिन्दगीको भोगाइ भनेको ट्रेन यात्रामा आउने जाने गरिरहने दृश्य हुन्। कुनै बेला हरेक हप्ता कुनै गुपुचुप ठाउँमा गएर गाँजा, रक्सीलगायत कुरा बाँडीचुँडी खाने उनीहरू प्रेममा परेपछि वा उच्च अध्ययनका लागि विदेश जानुपरेपछि छुट्टिनुपर्छ। र, छुट्टिन्छन् पनि।

कथा लेखनीको जोखिमयुक्त दुनियाँमा प्रणयलाई स्वागत छ। कथा भन्न कथा मात्रै भनेर पुग्दैन। कथा नभएर पनि पुग्दैन। सबैथोक मिसाएर नराखे यो रद्दी हुने जोखिम हुन्छ। पात्रचित्रण, भाषा, परिवेश, दृश्य व्याख्या, थिम, कथानक आदि कुराको तालमेल नमिल्दा कथा होइन पुस्तकभित्र नमीठो खिचडी मात्रै पाक्छ। यस मामलामा, प्रणय सफल देखिन्छन् आफ्नो पहिलो कथासंग्रहमा। उनले भनेका १० थान कथामा सबै थोकको मात्रा पुगेको छ। चामत्कारिक नाटकीयता नभए पनि त्यो वर्णन गर्ने भाषिक शिल्प स्वादलाग्दो र प्रस्तुति पनि चाखलाग्दो हुँदा सिर्जनामा मीठास आउँछ भन्ने यथार्थ ‘सिटी अफ ड्रिम्स’ पढ्नेले अनुभव गर्छन्।


Written by Pranaya

February 23, 2016 at 1:11 AM

‘सिटी अफ ड्रिम्स’मा किशोरवयका सपना

leave a comment »

नयाँपन ल्याउने नाममा अनेक वाद र झर्को लाग्दा प्रयोग गरेर लेखनीलाई बोझिल र निरस बनाउन लागि परेका केही स्रष्टालाई पनि राणाको यो कृतिले गतिलै पाठ पढाउँछ ।

ऋचा भट्टराई

विद्यालयमा पढ्दैदेखि हिँड्न मन पराउने कान्ति वयस्क भइसक्दा पनि हिँड्न उत्तिकै रुचाउँछ । हिँडेरै काठमाडौँका गल्लीगल्ली नाप्दा उसलाई कतिले पागल भन्छन्, कतिले अव्यावहारिक र परिवारले पनि अनौठो ठान्छ । तर, ऊ कसैको पनि वास्ता नगरी आफ्ना पाइला अनवरत अघि बढाइरहन्छ ।

काठमाडौँका हरेक सडक कण्ठै पारिसकेपछि भने ऊ खिन्न हुन्छ किनभने अब चहार्न नयाँ ठाउँ बाँकी रहेन । कान्तिलाई आफ्नो जीवन नै अर्थहीन लाग्न आँट्दा यो राजधानीले अचानक उसलाई एउटा आश्चर्यजनक रहस्यसँग चिनारी गराउँछ । अनि, उसको जीवनमा फेरि रौनक छाउँछ । तर, कथामा त्यो अपत्यारिलो क्षण आइपुग्दा पाठक भने त्यसलाई दोहोर्‍याइ तेहेर्‍याइ पढ्न र अर्थ खोज्न बाध्य हुन्छन् ।

प्रणय राणाको भर्खरै प्रकाशित कथासंग्रह सिटी अफ ड्रिम्स (सपनाको सहर)मा यस्ता अद्भुत क्षण बारम्बार आइरहन्छन् । संग्रहको पहिलो कथा ‘सिटी अफ ड्रिम्स’मा उनले कान्तिका माध्यमबाट स्वैरकल्पनाको संसारमा पुर्‍याएपछि त्यसपछिको कथा ‘द स्मोकर’मा यथार्थको प्रयोग गरेका छन् । मायाको आगमन र प्रस्थान अनि त्यसले प्रमुख पात्रको मनमा सिर्जित भ्रम र प्रश्नले पाठकलाई रनभुल्लमा पार्छन् । अर्को कथा ‘द प्रेजेन्स अफ गड’ ( ईश्वरको उपस्थिति) त अझ रोमाञ्चक छ, दुई प्रमुख पात्र ईश्वरको अस्तित्वका बारे बहस गर्दै यस्तो मोडमा पुग्छन्, जहाँ ती दुवैको आस्था र विश्वासमाथि प्रश्नचिह्न उठ्छ । उनीहरूलाई आत्मसमीक्षा गर्न लगाउने घटनालाई लेखकले अति प्रभावकारी ढंगले प्रस्तुत गरेका छन् ।

मात्र दस कथामा यस्ता प्रयोग गरेर राणाले अंग्रेजीमा कलम चलाउने नेपाली लेखकमाझ छुट्टै चिनारी त बनाएका छन् नै, उनको भाषा प्रयोग, विषयवस्तुको विविधता र आख्यानशिल्पले कुनै पनि विदेशी स्रष्टासँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छ । त्यस्तै नयाँपन ल्याउने नाममा अनेक वाद र झर्को लाग्दा प्रयोग गरेर लेखनीलाई बोझिल र निरस बनाउन लागि परेका केही स्रष्टालाई पनि राणाको यो कृतिले गतिलै पाठ पढाउँछ । कुनै पनि प्रयोग वा लेखनमा नवीन तत्त्व घुसाउँदा पढ्नुको आनन्दमा रत्तिभर कमी हुनु हुँदैन, राणाले यो राम्रैसँग बुझेका छन् । त्यसैले त उनको लेखनीको नौलोपन सरस र आकर्षक लाग्छ ।

एउटा उदाहरण छ, कथा ‘टु’ (दुई)को । कथाको विषयवस्तु त्यति नौलो होइन तर लेखकले यसमा रमाइलो प्रयोग गरेका छन्, प्रमुख पात्र अनामले भेटेका हरेक गौण पात्रका कथा उनले एक–एक अनुच्छेदमा बताएका छन् । अनि, कथा जुन मोडबाट सुरु भएको हुन्छ, सबै पात्रलाई बेरेर सर्पझैँ फन्को मार्दै फेरि त्यही विन्दुमा पुगेर टुंगिन्छ । संग्रहको अन्तिम कथा ‘द चाइल्ड’ (बच्चा)मा पनि यस्तै प्रयोग छ । साथै, अन्तिम कथामा लेखकले नैतिकता र क्षोभलाई जोडेर मनोवैज्ञानिक प्रश्न उठाएका छन्, जसले वर्तमान समाजको चित्रण मात्र गर्दैन, यसका सदस्यलाई पनि झस्काउँछ । हुन त उनका अरू कथामा पनि प्रेम र यौन, नैतिकता र चरित्र अनि भ्रम र यथार्थका प्रशस्त चर्चा छन् ।

यसै गरी कृतिमा प्रस्ट भेटिने अर्को कुरा हो, राणाको काठमाडौँ मोह । राणाले राजधानीलाई हरेक पाठकको आँखैसामु नचाइदिने प्रतिभा राख्छन् । यहाँको हरेक भवन, चोक, चियापसल, चौतारा र चौबाटोलाई उनी मायाले सुमसुम्याउँछन्, तिनका बनोट र ढाँचालाई कुशल कालिगढले झैँ केवल शब्दका माध्यमबाट दुरुस्तै उतार्छन् । यो सहरमा बस्ने हरेक पात्र पनि उनका घनिष्ठ छन्, ती सबैसँग हाम्रो परिचय गराउँदै लान्छन् । हामीले हरेक दिन देख्ने यी स्थान र भेट्ने मान्छेलाई नै राणाले आफ्ना कथामा कैद गरेका छन् ।

तर, कैद पनि यति शक्तिशाली ढंगले गरेका छन्, बयान गरी साध्य छैन । उनका शब्द पानीझैँ सलल बगिरहन्छन्, पृष्ठभरि मिलेर बस्छन्, वाक्य–वाक्यले आनन्दित तुल्याउँछन् । यो सबै उनको वर्णनात्मक शैलीले सम्भव भएको हो । कथाकारले हरेक पात्र, घटना र स्थितिलाई यस्तो चिर–परिचित परिवेशमा राखिदिन्छन्, हामीलाई लाग्छ– यिनलाई त हामीले पहिल्यै चिनिसक्यौँ, देखिसक्यौँ । र, सायद हामी नै यी पात्र हौँ र यो जीवन भोगिरहन्छौँ । वर्णन गरेर नै पात्रलाई हाम्रै नगीच उभ्याइदिने खुबी उनले बारम्बार प्रदर्शन गरेका छन्, संग्रहमा । कहीँ खसी छिनालेको दृश्यले रौँ ठाडो हुन्छ भने कतै श्रीमान्ले पिटेको महिलाको नीलडाम देखेर । फरक यत्ति हो, धेरै ठाउँमा उनी अत्यन्त परिपक्व रूपले वर्णन गर्छन् भने कहीँ अलि अपरिपक्व र कृत्रिम लाग्छन् ।

राणाका कथाको अर्को विशेषता हो, प्रमुख पात्रहरू सबै नै किशोरावस्थाका चरण पार गर्दै गरेका छन् । र, प्राय:जसो पात्रले कुनै चुनौती बेहोर्नुपर्छ वा अकल्पनीय परिस्थितिको सामना गर्छ । जीवनका यी भोगाइसँग जुझ्दै अघि बढेका पात्रमा यी घटनाकै कारण परिपक्वता पनि उत्पन्न हुन्छ । युवा पात्रमा देखिने यस किसिमको परिवर्तन समेट्ने साहित्यलाई ‘कमिङ अफ एज’वा ‘बिल्डन्स रोमन’ विधाका रूपमा परिभाषित गरिन्छ । राणाका धेरै कथालाई यसै अन्तर्गत राख्दा उपयुक्त हुन्छ र उनले पात्रमा उत्पन्न हुने यस्तो परिवर्तनलाई स्थान दिएर नेपालमा ‘यङ एडल्ट फिक्सन’का लागि ढोका खोलिदिएका छन् । यसका तीन उत्कृष्ट उदाहरण ‘दसैँ’, ‘आवर रुइन’ (हाम्रो बर्बादी) र ‘द रेड कुर्ता’ (रातो कुर्ता) हुन्, जसभित्र किशोर–किशोरी आफ्ना जीवनका खुड्किला पार गर्न संघर्षरत हुन्छन् ।
संग्रहका प्राय: कथाका पात्र त लेखक आफैँ हुन्जस्तो लाग्छ ।

कथाको एउटा परम्परागत ढाँचा खोज्ने पाठकलाई भने यस संग्रहले निराश तुल्याउने छ । दुई–तीनवटाबाहेक कुनै पनि कथा पारम्परिक हिसाबका कथाझैँ छैनन्, जसको आदि, मध्य र अन्त्य होस् । कथामा अलि गम्भीर विषयवस्तु, राजनीतिक धारणा वा दर्शन चाहने पाठकका लागि पनि कृति उपयुक्त छैन, त्यस्ता पाठकलाई यी कथा सतही र यथार्थको धरातलबाट धेरै पर लाग्नेछन् । तर, अंग्रेजी भाषाको यति मीठो र ओजपूर्ण प्रयोग गरेर चकित तुल्याउने कलाको खोज गरिरहेका पाठकका लागि भने यो संग्रह सँगालेर राख्नयोग्य छ ।

Written by Pranaya

February 23, 2016 at 1:05 AM

स्वप्न सहरका नयाँ लेखक

leave a comment »

प्रणयलाई लाग्छ, नेपालीमा लेख्नेहरूले प्रयोग गरिरहेका छन् । उदाहरणका रूपमा उनी कुमार नगरकोटी, अमर न्यौपाने आदिको नाम लिन्छन् । नगरकोटीले झैं उनी पाठकलाई स्वैरकाल्पनिक संसारमा पुर्‍याउन चाहन्छन्, न्यौपानेले झैं भाषासँग बग्न चाहन्छन् ।

– अजित बराल

नाकाबन्दी र मधेस आन्दोलनको चरम निराशाबीच प्रणय राणाको ‘सिटी अफ ड्रिम्स’ कथासंग्रह पढ्दै थिएँ । संग्रह पढ्दापढ्दै थाहै नपाईकन म निराशाको संसारबाट आशाको संसारमा पुगेको थिएँ, संग्रहका पात्रहरू यथार्थवादको संसारबाट अतियथार्थवादको संसारमा पुगे जसरी ।

र, पढिसकेपछि होचो कद भएका प्रणय राणालाई लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाबाट सुरु भएको नेपाली अंग्रेजी लेखनको साठी, पैंसट्ठ्ठी साले इतिहासको कसीमा अग्लो पाएको थिएँ । नेपालका तर्फबाट अन्तर्राष्ट्रिय साहित्य जगत्मै सबैभन्दा बढी प्रभाव पार्ने लेखक उनै मृदुभाषी प्रणय हुन पुगे भने अचम्म मान्नु पर्दैन । उनी उमेरले सानै छन्, तर आफ्नो लेखनमा केही नयाँ गर्न चाहन्छन् । यस्तै शक्तिशाली प्रयोगहरू उनको पहिलो कृति ‘सिटी अफ ड्रिम्स’ का धेरै कथामा पाइन्छन् ।  यस पुस्तकमा उनले अंग्रेजीमा लेख्ने नेपालीले प्रयोग गरिराखेको सामाजिक यथार्थवादको कथ्य शैली (न्यारेटिभ टेकनिक) लाई छोडेका छन् । संग्रहको पहिलो कथामा हिँड्न औधि मन पराउने कान्तिले काठमाडौंका सबै गल्ली चहारिसक्छ र सडक नापिसक्छ । सबै ठाउँको ज्ञाता भएपछि ऊ पाटन सरेर नयाँ सहरमा रम्ने कल्पना पनि गर्न थाल्छ । तर यही बिचार्दै ऊ जब एक दिन बस चढ्छ, नौलो ठाउँमा पुग्छ, ‘ह्यारी पटर’ शृंखलाका पात्रहरू ट्ेरन चढेर हग्वार्टस् स्कुल अफ विच एन्ड विजाड्रीको जादुयी संसारमा पुगे जसरी ।

त्यसपछिको घटनाक्रम औसत पाठकलाई पहिल्याउन गाह्रै पर्छ । दोस्रो कथामा प्रेरणा खोजिरहेको एउटा लेखकको कथा होइन उसको सपना पढेझैं लाग्छ । त्यस्तै, यथार्थिक संसारबाट अतियथार्थिक संसारमा लैजानै अर्को कथा ‘द प्रेजेन्स अफ गड’ मा शिवपुरी डाँडामा हाइकिङ गएका दुई जोडी साथी बाटो बिराएपछि एउटा मानिसलाई पछ्याउँदै रित्तो गाउँमा पुग्छन् । राति त्यहाँ अलौकिक क्रियाकलाप देखिन्छ– यी यात्रीहरू विशाल पशुबलिजस्तो कुनै भयावह घटनाको साक्षी बन्न बाध्य हुन्छन् । तर, बिहान उठ्दा उनीहरूले त्यहाँ राति त्यस्तो कुनै अनुष्ठान भएको केही संकेत पाउँदैनन् । आआफ्ना घर फर्कंदासम्म दुई जोडीमध्ये एक जोडीमा अनौठो परिवर्तन आइसकेको हुन्छ । भगवान्प्रति आस्था भएकी केटीले त्यो आस्था गुमाउँछे भने उसको नास्तिक सहयात्रीले भगवान्लाई विश्वास गर्न थाल्छ ।

संग्रहका बाँकी सात कथामा जादुयी यथार्थवादको यस्तो अद्भुत प्रदर्शन त हामीले पाउँदैनौं तर पनि ती पारम्पारिक सामाजिक यथार्थवादभन्दा पृथक् लाग्छन्, किनकि तिनमा प्रणयले समय र स्थानको संगतिलाई भत्काइदिएका छन् ।

प्रणयले प्रयोग गर्न खुबै रुचाउँछन् । उनको यो रुचिको स्रोत हुन्, होय लुई बोर्गेस र इटालियो क्यालभिनो । र, प्रेरणाका लागि उनीहरूका कथा पढिराख्छन् उनी । उनीहरूले लेख्ने कथाजस्तो पनि लेख्न चाहन्छन् । भन्छन्, ‘म सामाजिक यथार्थवादबाट टाढा जान चाहन्छु ।’ उनी थप्छन्, ‘हाम्रो संसार विसंगत छ । मलाई जादुयी यथार्थवाद मार्फत यो विसंगतिलाई हेर्न मन पर्छ ।’

उनका विचारमा नेपाली अंग्रेजी लेखनमा प्रयोग हुन पाएकै छैन । ‘हामी अंग्रेजीमा लेख्नेले अंग्रेजी साहित्यलाई बेवास्ता गरेर लेख्न सक्दैनौं । हामीले अंग्रेजी साहित्यमा केही न केही थप्नुपर्छ,’ उनी भन्छन् । अनि आफैंलाई सोध्छन्, ‘अरूहरूले गरिरहेको कुरा हामीले किन गरिरहेका छैनौं ?’ अनि अरुन्धती रोयको ‘द गड अफ स्मल थिङ्स’ को उदाहरण दिन्छन्, कसरी उनले उपन्यासको भाषा र संरचनासँग खेलेकी छन् ।

‘कथा भनेको कथामात्र होइन,’ प्रणय भन्छन् । उनका विचारमा यसमा पारम्परिक तत्त्वहरूबाहेक अरू पनि प्रशस्त प्रयोग हुनुपर्छ । वास्तवमा उनीे अंग्रेजीमा लेख्ने लेखकहरूलाई भाषा र संरचनासँग खेल्न आग्रह नै गर्छन् ।

उनलाई लाग्छ, बरु नेपालीमा लेख्नेहरूले प्रयोग गरिरहेका छन् । उदाहरणका रूपमा उनी कुमार नगरकोटी, अमर न्यौपाने आदिको नाम लिन्छन् । नगरकोटीले झैं उनी पाठकलाई स्वैरकाल्पनिक संसारमा पुर्‍याउन चाहन्छन्, न्यौपानेले झैं भाषासँग बग्न चाहन्छन् । त्यसो गर्न उनी सफल भएका पनि छन्् ।  उनको यो सफलताको जग उनी सानै छँदादेखि नै बन्दै थियो । उनी पाँच, छ वर्षको हुँदादेखि नै पढ्थे । ‘आई वाज ए नर्ड,’ उनी भन्छन् । अहिले पनि हेर्दा उनी नर्डी नै देखिन्छन् । फिस्टे शरीर । चिन्डे टाउको । लाम्चो अनुहार । र, त्यो अनुहारलाई झन् लाम्चो बनाउने मालीले स्याहार्न नभ्याएको बगैंचाजस्तो दारी । उनको परिचय नै ‘किताब पढ्ने केटा’ को रूपमा बनेको थियो, शीर्षक कथा ‘सिटी अफ ड्रिम्स’ को प्रमुख पात्र कान्तिको परिचय ‘हिँडिराख्ने केटा’ को रूपमा बनेझैं ।

पढ्नुबाहेक उनको अन्य केही रुचि थिएन । पढ्नमा कसरी रुचि बस्यो त्यो उनी खुट्याउन सक्दैनन् । उनको बुबाले अलिअलि लेख्नुहुन्थ्यो र छोराले पढोस् भनेर ‘टिनटिन’, ‘एक्स्टि्रक्स’ कमिक्सहरू ल्याइदिनुहुन्थ्यो । उनी भन्छन्, ‘म ती कमिक्स नबुझे पनि पढ्थें ।’ यसरी बुझी–नबुझी पढेका कमिक्सले सायद उनमा पढ्ने लत बसाल्यो ।

उनको पढ्ने लतलाई बढाउन काम गोदावरीस्थित सेन्ट जेभियर्स स्कुलको पुस्तकालयले गर्‍यो, जहाँ थरीथरीका पुस्तकहरू उपलब्ध थिए । त्यहीँ हो उनले सीएस लुइसका फ्यान्ट्यासी, हार्डी ब्वाएज र इनिड ब्लाइटनका जासुसी पुस्तकहरू पनि पढ्न थालेका । र, उनीहरूकै नक्कल गर्दै लेख्न पनि थालेका । उनी हाँस्दै भन्छन्, ‘मेरा कथाका पात्र, परिवेश सबै हार्डी ब्वाएज, इनिड ब्लाइटन शृंखलाका हुन्थे । तिनमा कथा पनि हुँदैनथ्यो, खाली प्लटमात्र हुन्थ्यो !’  पुस्तकहरू माझ हुर्कंदै जाँदा प्रणयको पठनमा परिपक्वता आयो । १४–१५ वर्षको उमेरमा उनले फेरि लेख्न थाले । त्यतिखेरको लेखाइ पनि उरन्ठ्यौलो र सतही हुन्थे । तर पनि उनी लेखिराख्थे । अनि साथीहरूलाई पनि देखाउँथे । आफ्नोभन्दा पृथक् दृष्टिकोण, ‘सेन्सिबिलिटी’ भएकाले आफ्नो लेखनलाई कसरी हेर्छन्, बुझ्छन् उनलाई जान्न मन लाग्थ्यो । उनका साथीहरू पनि पढन्ते थिए, विश्वसाहित्य पढ्थे, महत्त्वपूर्ण सुझाव दिन्थे । त्यसले पनि उनलाई राम्रो लेखक बन्न सहयोग पुर्‍यायो भन्ने उनी ठान्छन् ।

लेखक बन्छु भन्ने त उनलाई सानैदेखि थियो । तर, उनले लेखन गम्भीर भएर पछ्याएका थिएनन् । उनी भन्छन्, ‘राम्रो साहित्य लेख्न सक्छु भन्ने आत्मविश्वास मसँग थिएन । ४० वर्षसम्ममा राम्रो लेख्न सक्छु कि भन्ने लाग्थो !’ उनी सुनाउँछन् ।  पछि केही घटनाहरू भए जसले उनको आत्मविश्वास बढाउने काम गरे । सबभन्दा पहिलो, पढ्दै जाँदा उनले निष्पक्ष भएर अरू लेखकलाई मूल्यांकन गर्न सक्ने भए । विशेषगरी अङ्ग्रेजीमा लेख्ने नेपालीहरूको लेखनको तुलनामा आफ्नो लेखन कहाँ छ भन्ने ज्ञान पनि उनलाई हुन थाल्यो । उनी भन्छन्, ‘आफूभन्दा नराम्रो लेख्नेको पढेँ भने आत्मविश्वास पलाएर आउँथ्यो, लेख्नु भनेको नसकिने काम होइनजस्तो लाग्थ्यो । अनि आफूभन्दा राम्रो लेख्नेको पढ्यो भने लेखन दुरूहझैं लाग्थ्यो ।’

उनी राम्रो लेखनको रहस्य जान्न चाहन्थे । कुनै कथा राम्रो लाग्यो भने किन राम्रो लाग्यो, लेखकको कुन प्रयोगले कथा मन पर्ने बनायो, त्यो बुझ्न खोज्थे । कुनै राम्रो वाक्य पढ्न पुगे भने त्यत्तिकै राम्रो वाक्य आफूले बनाउन कसरी सक्छु भनेर उनी सोच्थे । विषयवस्तुको प्रस्तुति, पात्र चित्रण, संवाद कसरी गरिएका छन् भन्ने हेर्थे । कुनै पुस्तक पढिसकेपछि त्यसले आफूमा पारेको प्रभावको कारण खुट्याउन खोज्थे । यही कारणले होला सायद उनको अंग्रेजी भाषा, व्याकरणमाथिको पकड राम्रो भएको । अहिले त उनी एउटा राम्रो सम्पादकका रूपमा दरिइसकेका छन् । तर, उनी भन्छन्, ‘सम्पादन मेरो रहर होइन, बाध्यता हो । सायद अंग्रेजीमा लेख्ने सबैको स्थिति यस्तै होला किनकि अंग्रेजीमा लेख्ने सबैले लेख्नुबाहेक सम्पादन पनि गरिरहेका छन् ।’

सम्पादन कोर्स नगरीकन, सम्पादन र व्याकरणसम्बन्धी कुनै पुस्तक नपढीकन सम्पादक भएकाले होला व्याकरणीय पण्डित्याईं छाँट्नेहरूझैं उनी भाषा प्रयोगमा त्यति कठोर छैनन् र त्यही प्रयोग गर्छन् जुन राम्रो सुनिन्छ । अनि के सही, के गलतभन्दा पनि वाक्य सजिलै बुझ्न सकिन्छ कि सकिँदैन, त्यो हेर्छन् ।  यसरी अर्काको सम्पादन पनि गर्ने लेखक भएपछि बढी सम्पादन गरिदिने लालसा पनि हुँदो रहेछ । उनी भन्छन्, ‘सम्पादन गर्दा सम्पादकझैं भएर सोच्छु तर कहिलेकाहीँ मभित्रको लेखक हावी भइहाल्दो रहेछ । अनि योभन्दा राम्ररी त मैले भन्न सक्छु भनेर पुनर्लेखन गर्न, आफ्ना कुरा घुसाउन मन लाग्दो रहेछ ।’  अरूको लेखन पुनर्लेखन गर्न बेचैनी हुने सम्पादक–लेखक आफ्नो लेखन पुनर्लेखन नगरी किन बस्न सक्थे र ? उनी आफ्नो कथाहरू बारम्बार परिमार्जन गरिराख्छन् । उनले एउटा अन्तर्वार्तामा भनेका थिए, ‘सिटी अफ ड्रिम्स’ का कथाहरू पाँच, दस वर्षको बीचमा लेखेको हुँ । मैले लेख्दै गर्दा तिनले धेरै स्वरूप लिएका छन् ।’

त्यसो हो भने, पहिला लेखिएका कथाहरू र प्रकाशित कथाहरूमा धेरै भिन्नता छन् ?

उनी भन्छन्, ‘कथाहरूको रूपरेखा, ‘भ्वाइस’ त उस्तै हुन् । तर, पनि कथामा धेरै परिवर्तन भएका छन् । कथामा कुनै पात्र मिलेझैं लागेन भने त्यसलाई मिलाएको छु । यथेष्ट विवरणहरू थपेको छु । पात्रहरूलाई अलि परिपक्व बनाउने र पूर्ण बनाउने काम पनि गरेको छु ।’ यसरी निरन्तर पुनर्लेखन गर्ने उनको प्रवृत्तिले उनलाई फाइदा गरेको छ ।

उनको पहिलो कृतिको प्रशंसा समीक्षकहरूले गरेका छन्, उनलाई आशा गर्न सकिने नेपाली लेखकको रूपमा हेर्न थालेका छन् । उनको सुखद आगमनले नेपाली अंग्रेजी लेखनको अझै समृद्ध हुन मौका पाएको छ ।

City of Dreams reviewed in Lalit

leave a comment »

Reams of Dreams

Republished in Nepali Times, January 1-7 2016, #789

There are at least two ways to go about telling a story. More straightforward, though not necessarily easier, is to document societies and situations that amuse, frustrate, illuminate. Writing in Nepal, in English, one is tempted to do so simply because it hasn’t been done to the satisfaction of the writer, as much as a national and international readership. The risk is an anthropologizing or exoticizing bent that may overshadow the “meaning” of the text.

The alternative is to go straight for the jugular through the mechanism of a central conceit, a fictitious assumption. The advantage is the reader can be more easily convinced, if s/he agrees to suspend disbelief, that there is more to the tale than the tail that you see. The risk, if the writer places too much trust in the reader or has not, in fact, bothered to justify the conceit, is confusion.

Why should a book review begin in such didactic fashion? You may only want to know if City of Dreams is good, or bad. But in freely indulging himself in both social realism and fable, Pranaya SJB Rana has rather forced this reviewer to approach his debut collection of short stories crab-like, each pincer holding up a quite different species of fictive āhārā.

In truth, I dove straight in. The eponymous opener, about a man who likes to walk the streets of Kathmandu, and the next, about a man who stumbles across an intermittent muse on the streets of New York, sucked me into a phantasmagoric landscape strongly reminiscent of Calvino and Borges, both declared inspirations of Rana. The stories charmed me, just as the author’s winning entry to this year’s Writing Nepal had, which told of a man who can’t stop taking photos. I was convinced Rana had grown tired of documenting – perhaps he felt enough had been made of the preoccupations of Kathmandu’s middle class – particularly given the visceral realism of earlier stories of his. The prose was accomplished, the possibilities rich; I felt a rare excitement.

But herein lies the paradox of one’s first anthology. These are often cobbled together from stories written over time and space, encompassing formative periods of doubt, learning and inspiration. They can be uneven, both in stylistic approach and quality. And so it is with City of Dreams. The third story brought me back down to earth with a jolt, brusquely dispelling the mystery of the first two. Despite the fluent writing, the clever observations of human relations, “Dashain” seemed half-baked, even mundane. Perhaps it simply struggled to live up to the opening stories.

There are other stories in City of Dreams that, despite their lurid content – a girl who works in a massage parlour, another who suffers abuse in a Kathmandu home – appear to be going through the motions of documenting tragedy, performing the rites of social realism simply because they are worthy, downtrodden subjects. I couldn’t help but think that gender balance aside, the autobiographical author – the pained, meditative yet ultimately losing, sinking male protagonist – worked best.

But it would also be oversimplifying to say realism, bad; fabulism, good. “The Presence of God” is fantastical, but its central device seems inspired more by B-horror than any substantive philosophy. On the other hand, the gentle disintegration of “Our Ruins” as much as the violent denouement of “The Child” are as real as can be, yet work beautifully.

There are experiments too, in which Rana plays around with points of view. Dead men speak, finally sorry for the misery they have caused. City folk bounce off each other in a day’s trajectory, a voyeuristic narrator allowing us sneak peeks into their lives as we pass them. These tableaus not only hint at Rana’s imaginative power, they also demonstrate that he is a bold writer, willing to push against the boundaries of what we might have come to expect of South Asian writers. In each of the ten stories that make up City of Dreams, the author has tried to pull off something quite different. That he succeeds to the extent he has done is a tribute to the city we live in as much as Rana’s prose skills – even in a losing cause, the writing is always careful, sometimes scintillating, and promises much in what remains a sparsely populated field.

City of Dreams review

leave a comment »

Not like changing shirts

  • In City of Dreams, Rana’s stories are not superficial renderings of everyday Nepali life; they are animated with each character’s fear, insecurities and desire to become.
Weena Pun


“Becoming is banal. It is what we do every day, in subtle ways we never notice. Becoming someone different is not about adopting a persona; it’s about never admitting to yourself that you were ever anything other than this.”

These are the lines the protagonist of the short story, The Smoker, from the collection City of Dreams, thinks about after meeting an enigmatic character named Maya on the subway in New York City. Maya, whom the protagonist cannot recall if he has met before, asks him about an identity, seemingly his, and leaves him nonplussed, pondering about what it means to become. By the end of the story, it is clear that becoming is much more confusing than these lines appear to make. Having a name is not enough to be. Neither is being a published writer of short stories under that same name. The protagonist shares his first name with the author of the collection, Pranaya SJB Rana, and also with another mysterious character in the same story. In essence, here is Pranaya writing about Pranaya who meets another Pranaya, who could be the future or imagined self of either of the two Pranayas. It is dumbfounding. Becoming is dumbfounding. But the lines, nonetheless, encapsulate the theme of the book.

Becoming stronger, becoming freer, becoming more or less religious, becoming aware or becoming stuck, and in the course of becoming, changing or rather, as the above quoted lines put it, admitting what the person always was deep down, is a recurring idea in the book. In a reductionist’s version, this fixation might seem like a cop-out, but while becoming might be banal, Rana captures its subtlety and portrays them brilliantly—the change always a few pages away but still a lovely surprise when it happens.

For instance, in the last story on the book, The Child, the protagonist, Seema, hits with her carand kills, what she wants to believe, a stray dog. But that moment, which happens in the opening paragraph, gnaws its way in and by the end of the story summons in her the courage to call her marriage what it is—a loveless, hassle-free compromise. She tells her husband that she cheated on him. He yells and cries in response, but she is adamant in her refusal to hear them. Her marriage is crumbling not because she slept with her co-worker, but because she knows it was not just a stray dog, or even a child as the title suggests, that died that night; she killed something else inside her as well. The story is about her suffering through the realisation and ultimately accepting it.

In the book, Rana is remarkable at doing this: capturing a ‘tiny’ moment, allowing it to worm its way inside a character’s psyche, and then letting it explode at the end, with monumental irreversible consequences. In another story, Dashain, the central character, Rabi, goes from becoming a doe-eyed person in love to one sickened at the cruelty affection demands. A goat is not just mutilated in his desire to win a girl over; he loses self-respect in the course as well.What remains inside where there used to be butterflies then is hollowness, which the reader feels it equally acutely.

In stories like The Child and Dashain, the moments that force a character to reconcile with who they are happen in the physical world the reader knows, as a result of which, irrespective of the fine execution, some might say, “Seen that, done that, read that”. Where Rana really shines then is in stories like City of Dreams and The Presence of God, in which the elements of change come from a surreal world, real but not real, relatable but alien—in moments where Rana infuses a dose of magic in realism.

In The Presence of God, for instance, a bickering couple and their two friends, married to each other, hike up the Shivapuri hill only to discover a world incomprehensible to all of them. As they follow a man to a village beyond the hill, they realise the emptiness of the place is misleading. The village awakes at night, with creatures not of this world, devouring cows, goats and buffaloes alive. This scene, while it shakes the characters to their core, takes the reader one step deeper into the meaning of escapism intrinsic to hiking. For most people in Kathmandu, walking up the hill to Shivapuri is about getting away, getting inside and feeling fresh. They go up and they descend, hoping that the intense physical exhaustion puts them in touch with something inexplicable inside. In this story, however, the walk goes beyond and the inexplicable takes a bizarre form—frightening for the characters, but refreshing to the reader.

Most Nepali writers writing in English, like other ‘ethnic’ writers worldwide, have had to scream, while they write. It is understandable. Nepal is rarely a setting for stories in English and its people their characters. And while humanity is the same everywhere, cultural nuances do make a difference in how it manifests. As a result, ethnic writers often face the challenge of writing about a country/culture the world does not know. And sometimes, they solve this challenge by sacrificing stories and writing as if they are saying, “Look, this is my country. This is my culture. This is who we are.” Except in very few throwaway lines, Rana does not do that. His stories are set in Nepal, but they are not uniquely Nepali. His characters are not caricatures; they are layered and deeply flawed. And his stories are not superficial renderings of everyday Nepali life; they are animated with each character’s fear, insecurities and desire to become.

Weena Pun’s review of City of Dreams in The Kathmandu Post, December 19, 2015